300 năm phụ nữ miền đất mới (Phần 1)

Năm 1998 – Mậu Dần – TP. HCM kỷ niệm 300 năm ngày ra đời. Năm 1898, cũng Mậu Dần, Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh (còn gọi là Kinh) vâng lệnh chúa Nguyễn Phước Chu vào kinh lược xứ Đồng Nai, Sài Gòn, lập dinh Trấn Biên, huyện Phước Long, dinh Phiên Trấn, huyện Tân Bình.

Thực tế, đó là thời điểm hợp thức hóa một vùng đất vốn đã được người Việt đặt chân đến và khai thác cả thế kỷ trước.

Quyết định của Nguyễn Hữu Cảnh chính thức đặt hai vùng ngoại vi và Sài Gòn vào bản đồ Đại Việt (thuộc Đàng Trong) và cũng chính thức tổ chức bộ máy Nhà nước.

Lưu dân người Việt – với nhiều lý do khác nhau mà kiếm sống là lý do chính – từ các tỉnh ven biển Đàng Trong, chủ yếu miền Quảng Nam, Quảng Ngãi, Quy Nhơn – đi lẻ tẻ từng đoàn gồm người cùng gia tộc, xóm ấp, vượt núi và vượt biển, khai phá rừng rậm thành làng mạc, nương theo đường thủy thâm nhập sâu lưu vực sông Đồng Nai, Sài Gòn. Từ 1098, quy mô thâm nhập lớn hơn, được Nhà nước khuyến khích, bảo trợ. Chùng ta biết, năm 1708, trấn Hà Tiên thành lập, dinh Long Hồ 1732, các đạo Sa Đéc, Tân Châu, Châu Đốc, Kiên Giang, Long Xuyên thành lập năm 1757 và cuối cùng, đạo Trường Đồn (Mỹ Tho) năm 1772. Như vậy, kể từ ngày Nguyễn Hữu Cảnh đặt hệ thống phủ huyện ở Biên Hòa và Sài Gòn năm 1698, triều đình chúa Nguyễn phải cần 72 năm mới xây xong bộ máy cai trị khắp Nam Bộ. Tuy nhiên, công cuộc Nam tiến – hành động của dân – thì đã xong từ lâu.

Lịch sử Nam tiến của ông cha ta liên quan đến nhiều bối cảnh, sự kiện, nhân vật. Tôi muốn nhắc một nhân vật nữ. Vua Chân Lạp Chey Chetta II muốn dựa vào thế lực của chúa Nguyễn để chống lại người Xiêm luôn uy hiếp vương triều Chân Lạp, đã cầu hôn với chúa Nguyễn. Chúa Nguyễn gả một công chúa (*) cho vua Chetta II. Chuyện xảy ra năm 1620, thời chúa Nguyễn Phước Nguyên. Hoàng hậu người Việt vừa giúp chồng giữ ngôi, vừa gắn kết hai triều đình. Gạt qua một bên ý đồ của chúa Nguyễn, việc một công chúa Việt Nam làm hoàng hậu Chân Lạp nói lên sự đóng góp quan trọng của một phụ nữ Việt Nam đối với công cuộc an cư lạc nghiệp của cộng đồng cư dân trên đất Nam Bộ.

Trong số lưu dân từ Bắc, Trung vào Nam kiếm sống, đương nhiên có nam có nữ. Chúng ta chưa tìm được tài liệu nào đặc tả về những phụ nẽ đầu tiên ấy. Tuy nhiên, sự thành đạt về sau của lưu dân – về kinh tế, về tâm hồn dân tộc, về phẩm chất làm người – hẳn chứng minh vai trò của bà mẹ: hiền, giỏi giang, chịu khổ, chịu khó. Dòng sữa và câu hát ru nối quê cũ với lớp người sinh trên đất mới thành một thể liên tục.

Cho đến khi thực dân Pháp xâm lược nước ta – bắt đầu từ đánh chiếm Sài Gòn và các tỉnh Đông Nam Bộ vào 1859 – 1860 rồi các tỉnh Tây Nam Bộ từ 1667, Iịch sử chưa thấy xuất hiện nữ anh hùng dân tộc trên đất Đồng Nai – Bền Nghé – Cửu Long. Gương nữ trung nổi bật thì có, như Nguyễn Thị Tồn, vợ Bùi Hữu Nghĩa, người dám đánh trống kêu oan cho chồng tại triều đình. Bùi Thị Xuân, một danh tướng Tây Sơn lừng lẫy, tuy quê Đàng Trong song không thuộc vùng mới khai phá. Nữ thi sĩ, như Hồ Xuân Hương, bà huyện Thanh Quan, Đoàn Thị Điểm càng chưa có cơ hội xuất hiện ở Nam Bộ. Tôi không nhắc bà Từ Dũ bởi bà nhập thân khá sớm vào môi trường hoàng gia.

Tạl vùng mới khai phá, xã hội đang trong quá trình hình thành. Trước năm 1698, xóm ấp sống theo cách tự quản, mối liên hệ giữa các nhóm, cư dân xác lập trên cơ sở tương trợ lẫn nhau. Nói cách khác, đơn vị xã hội là gia đình, gia tộc, chòm xóm, rất ít chịu lề thói phong kiến – trừ mặt đạo nghĩa. Do đó, so với nơi quê cũ, người phụ nữ tự do hơn và về lao động cũng dễ bình đẳng với nam giới hơn.

(*) Sử ta không chép việc trên, song các người nước ngoài viết sử Chân Lạp đều ghi sự kiện năm 1620, vua Chân Lạp Chetta xin cưới một công chúa Việt Nam – đúng hơn, một nữ vương tước (princesse). Các nhà viết sử Việt Nam sau này suy ra có thể là một trong hai công chúa con Nguyễn Phước Nguyên tên Ngọc Khoa hoặc Ngọc Vân.

Trần Bạch Đằng – Báo Phụ Nữ Xuân Mậu Dần 1998

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiện thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Bạn có thể sử dụng các thẻ HTML và thuộc tính sau: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>